Gure autogobernuaren gertuko abaguneaz mintzatzeko, atzera jo beharra dago, ikuspegi historikoa aintzat hartzea ezinbestekoa da. Izan ere, gure buruaren jabe izatea ez da azken orduko ameskeria –ensoñación, batzuen hitzetan–, eta mendeetan zehar, indar erlatibo desberdinarekin, bizirik mantendu da gure herrian burujabetzaren, subiranotasunaren errebindikazioa.

Nortasun politiko berezitua duen herria gara, nazioa gara, eta errealitate sozial, kultural eta politiko hori ez dago aitortza juridikoaren baitan edo menpe. Aitortza juridikorik eza, edo aitortza partzialak –orain hala moduz bizi dugunak–, ez du ezbaian jartzen gure nazio izaera. Alabaina, izaera politiko ukaezinetik, erabateko aitortza juridikora jauzia dago, eta jauzi hori da une honetan jokoan dagoena, gure herriak XXI mende nahasi honetan eta harago iraungo badu.

Modernitatean, eta hego EHri dagokionean, 1839n ezarri zitzaigun –ez dezagun ahaztu galdutako gerra baten ostean–, formula juridiko ezaguna… “se confirman los fueros de las Provincias Vascongadas y Navarra sin perjuicio de la unidad constitucional de la monarquía”… Eta formula horren bueltan ibili gara azken 200 urteotan, gure autogobernu historikoa berretsi nahian, konfirmatu nahian, eta are zabaltzeko ahaleginetan, jatorrizko burujabetza eskuratze aldera… Estatuaren batasuneranzko joera etengabeari aurre eginez. Oso tarte laburretan eten da joera zentralizatzaile porrokatu hori, hain zuzen ere: I errepublika federalean, II errepublika integralean eta orain bizi dugu 78ko erregimenean.

Historian zehar, eragile politiko, sigla, buruzagi desberdinen eskutik, menpeko erakunde ahuletatik bide arautuak jarraituz, edo erakundeetatik kanpo, bide oldartsuei ekinez, finean, eskaera berbera izan da beti: naziotasunaren aitortza, euskal lurraldeen arteko harremanak guk geuk erabakitzeko aukera, buruz-buruko harremana estatuarekin eta inoiz bestelako estatus politiko batera –independentziara, esaterako–, jauzia egin nahiko bagenu, gure borondatea aitortua izan dadila. Eskaera berdina beti, emaitza erdipurdikoa maiz. Herri bat, nazio bat, dago hemen eta aldarrikapenak bizirik dirau, herri-eskubide osoak, erabatekoak oraindik eskuratu ez ditugun arren.

Historia gorabeheratsu honetan, aldiro-aldiro eragile kontrajarrien arteko indar-korrelazioak agindu du gure estatus politikoaren maila. Horrela izan zen frankismoaren amaieran, 78 Konstituzioa, 79ko estatutua edo 82 hobekuntza legea onartu zirenean. Ezin dugu ahaztu abagune historiko hartan euskal herriko gizarte mobilizatuaren, protestaren emaitza izan zela lortutakoa. Baina bizitzan bezala, politikan, egoerak ez dira inoiz egonkorrak, indar-korrelazioak ere aldakorrak direlako.

78ko errejimenak ezarritako marko juridiko-politikoaren ibilbidean hiru aldi historiko bereizi daitezke, hurrenez-hurren:

Nortasun politiko berezitua duen herria gara, nazioa gara, eta errealitate sozial, kultural eta politiko hori ez dago aitortza juridikoaren baitan edo menpe. Aitortza juridikorik eza, edo aitortza partzialak –orain hala moduz bizi dugunak–, ez du ezbaian jartzen gure nazio izaera.

1. GARAIA. 1978ko aukera teorikoak eta muga errealak.

Nazio-aniztasunean oinarrituko harreman asimetrikoak, buruz-burukoak, aldebikoak burutzeko aukera teoriko mugatua eskaintzen zuen Konstituzioak, 2. artikuluan nazionalitateak eta erregioak bereizten zituen aldetik. Nazio historikoen errebindikazioari erantzun bat emateko ezarri zen eredu autonomikoa, erregioetan ez zegoen artean autogobernurako grina berezirik. Ondorioz, “xedapen-printzipioaren” edo “printzipio dispositiboaren” arabera Konstituzioak ez zuen ixten eredu autonomikoaren etorkizuneko garabidea eta autogobernuaren zabalkuntza teorikorako aukerak aurreikusiak zeuden: lehen xedapen gehigarrian jasotako eskubide historikoen eta Estatuaren eskumenen eskualdatzearen bidetik, esaterako. 1979-1982 tartean zedarritu ziren autonomia-estatutu esanguratsuenak –gure kasuan, hegoaldeko biak–, eta sasoi hartan estatutuen izaera itunduari eman zitzaion garrantzia. Era berean, Estatutuak “Konstituzionaltasunaren blokean” kokatu ziren eta, ondorioz, ez ziren lege organiko hutsak, nolabaiteko itunak ziren neurrian. Botere konstituziogilea eta estatutugileak bloke horren parte ziren eta ondorioz eskumenak banatzeko irizpideak ezin ziren konstituzioaren argira bakarrik erabaki, estatutuak ere aintzat hartu behar ziren banaketaren ulerkeran.

Alabaina, aukera potentzialekin batera markoaren mugak argiak ziren eta denborak aurrera egin ahala gero eta itxiagoak begiztatzen ziren aukera leihatila teoriko haiek. Ezin dugu ahaztu abiapuntua: 78ko Konstituzioak ezarritako Estatua forma bateratua da, unitarioa, ez konposatua, demagun, lehen errepublikakoa bezala. Eskubide historikoak babesten ziren –baina ez aitortzen–, eta haien egokitzapena, egitekotan, konstituzioaren mugen baitan burutu behar zen. Azkenik, mugak argi gera zitezen, Konstituzioaren zortzigarren artikuluak argi erakusten zuen, baten batek zalantzarik bazuen, armada bera ere prest zegoela “barne gatazkatan” parte hartzera batasunaren defentsan, gatazka horiek hain “barnekoak” ez zirela onartuz, zeharka bada ere. Alegia, nazio desberdinen arteko gatazkak zirela.

2. GARAIA. Higaduraren hastapena: 1981ko kolpea eta 1982ko LOAPA.

Esaera zaharrak dioena gogoan, “urrutiko intxaurrak hamalau zituela uste izan zen 1979an, baina laster “lau” besterik ez zirela konturatu ginen…

80. hamarkadan sartu orduko, bi aldagaietan jarri behar dugu arreta, batetik, beste erkidego autonomoen sorrera estatuan eta “kafea guztientzat” dotrinaren araberako lehia, emulaziorako grina, asimetriak ez onartzeko eta berdinkeria indartu zuena, eta, bestetik, bereziki, Estatu sakonak deszentralizazio gehiegi onartu zela uste izana, 1981eko kolpe militarrean agerian geratu zen bezala. Hortik aurrera etorri ziren PP/UCD eta PSOEren arteko itun autonomikoak eta LOAPA, harmonizazioaren izenean autonomiaren kamusteari abiapuntua eman ziotenak.

Honela gauzak, 81tik aurrera bereziki, estatuak birzentralizatzeari ekin zion eta ordutik hona etenik izan ez duen autogobernuaren higadura prozesua abian jarri zen. Higatzea egiturazkoa izan da. Izan ere, aitortutako eskumenen eskualdatze eza baino are larriagoa izan da eskumenen hustutzea. Jarraian ikusiko dugu, Zelai Nikolasen eskutik, higatze prozesua aurrera eramateko erabilitako tresneria juridiko zehatza, transferentzien gelditzea, oinarri-legeen neurririk gabeko hedapena, estatuaren zeharkako eskumenak, konstituzio auzitegiaren doktrina… Aldian-aldian, Espainiako alderdi sistemikoek haien gobernabilitatea bermatzeko boto abertzaleak behar zituztenez, lilulakeria moduko bat nagusitu zen: “oraingoan bai, oraingoan posible izango da estatutua behingoz betetzea”… Usteak ustel: batetik, mende erdi honetan estatutua ez da bete, eta, bestetik, autogobernuaren higadura, hustutzea eztabaida ezina da. Izan ere, begirada juridiko-politiko zorrotzago batetik, hirugarren fase historikoan burutu, borobildu baita autogobernuaren degradazio erabatekoa. Ikus dezagun.

3. GARAIA. Estatus berrien proposamenak eta mutazio konstituzionala.

90. Hamarkadaren hasierarako oso nabarmena zen autogobernuaren higadura. Euskal eragile sozial eta politiko guztiek egina zuten diagnostikoa –“estatutua hilik dago”–, eta hortik eratorri zen autogobernuan jauzi kualitatiboa emateko konpromiso demokratiko zabala, euskal indar abertzaleetatik harago joan zena: Lizarra-Garaziko akordioa. Ipar-Irlandako bake prozesua eta Quebec-eko prozesu subiranista izan ziren ereduak, bakea eta autogobernuan eman beharreko jauzia batera zetozelako. Diagnostikoa partekatzen zen arren, akordio horren irismenaren inguruan eta kudeaketan egondako desadostasunek porrotera eraman zuten saiakera hura, baina akordioaren zapuzteak ez zuen autonomiaren inguruko diagnostikoa edo errebindikazioa aldarazi, “subiranismoaren” doktrina politikoaren sorrera izan zen prozesu hartatik eratorritako ekarpena: “burujabetze” progresiboaren ideia.

“Estatus” hitza dugu hizpide eta eztabaidagai gaur egun… estatus berria erreibindikatzen ari garen bitartean, estatutua hitza erabili behar dela diote beste batzuk… Ba jakin dezagun Ibarretxeren proposamena gisa izendatu zen hura, eta maila apalagoan bada ere, Kataluniako estatutu hura, “estatus berriak” zirela biak ala biak, Estatuarekin harreman mota eraberritua proposatzen zuten aldetik.

Eta zentzu horretan oso esanguratsua da Estatu zentralaren eta alderdi sistemikoen partetik bi proposamenek jaso zituzten erantzunak. Ikus ditzagun ze erantzun horietan islatzen baita gaur indarrean dagoen eredu autonomikoaren benetako izaera. Ikus dezagun.

Ibarretxe Lehendakariaren ekimenez, 79ko estatutuaren erreforma gisa, Estatus berri bat proposatu zuen Eusko legebiltzarrak 2004ko abenduan, gehiengo osoz, eta estatutuaren 46. artikuluan aurreikusita dagoen bezala, Espainiako Gorteetan aurkeztu zen, Lehendakariaren ahotik. Otsailaren lehenean, Diputatuen Kongresuak atzera bota zuen. Ibarretxe lehendakariaren proposamenari emandako erantzun politikoak –rechazo de plano, esango genuke gazteleraz–, modu zuzen eta argian, erakutsi zuen estatutuen izaera itundua, praktikan hutsala zena, jada erabat erauzia zela. Legebiltzar autonomiko batek gehiengo osoz onartutako proposamena, eztabaidarik gabe errefusatu izanak, benetako mutazio konstituzionala suposatu zuen, oraingoz, mutazio politikoa. Urrats larria, kualitatiboa. Negoziaziorako mahaia zabaldu behar zen unean, egun berean itzuli baitzen Lehendakaria etxera.

Konstituzioaren hastapeneko izpirituaren arabera, estatua onartzeko bi gehiengo demokratiko uztartu behar ziren –Gasteizkoa eta Madrilekoa–, eta uztardura hori ezin zen printzipio ierarkiko hutsaren arabera ebatzi. 2005ko otsaila hartan, hala egin zen, eta hor akitu zen 79ko estatutuaren balizko potentzialtasuna.

Bien bitartean, Estatu asoziatuaren ekimena bertan behera geratu zenean, Kataluniak bere estatutuaren erreforma zuen jokoan. Esan bezala, Ibarretxeren proposamenaren anbiziora heldu gabe, nazio aitortza eta eskumenen nolabaiteko blindajea planteatu zuen Estatutuak kontsentsu oso zabala erdietsi zuen Parlament-ean… eta Madrilen, ondorengo izapidean, Gorteetan kamustu –zepillatu–, zen arren, Kataluniako herriak 2006ko erreferendumean berretsi zuen estatutu berria.

Hala ere, Kataluniako herritarren borondatearen aurkako erasoa ez zen hemen amaitu. Are larriagoa izan zen, PPk Estatutuaren aurka egindako kanpaina oldarkorraren ondorioz –sinadura bilketa bidez–, eta Auzitegi Konstituzionalaren aurrean errekurtsoa jarri ondoren, Kataluniako herritarrek erreferendumean onartutako estatutu berriaren arau nuklearrak Konstituzioaren aurkakoak zirela adierazi izana.

Epai honek, zalantzarik gabe, sistema autonomiko osoari eragiten dio, eta sistema horren funtsezko elementuetako bat hankaz gora geratzen da. Xedapen-printzipioa Estatu zentralaren “esku” geratzen da. Konstituzio Auzitegiaren 31/2010 epaiaz geroztik, lurralde-antolamenduaren sistema funtsean aldatu da, eta 1978koa ez den beste zerbait bihurtu da, gutxienez orain arte ulertu eta garatu den bezala. Gauzak horrela, Auzitegi Konstituzionalak ez du bere interpretatzeko boterea mugatzen ez Estatutuaren itunak, ezta herritarren berrespenak ere. Enoch Alberti katedradunak, dioen moduan, Auzitegi Konstituzionalak, ordutik aurrera, ez du estatutua aintzat hartu behar eskumenen arteko mugak zehazteko, hitz jokoa eginez, estatutuek galdu egin dute haien estatusa, geratzen zitzaien estatus apurra. Lehendik ere ahula zena.

Honela, ikuspegi juridiko batetik berretsi egin zen Ibarretxeren proposamenaren errefusak 2005an apurtutako “aldebiko” kontzeptualizazioa, autogobernuaren potentzialitatea, teorian behintzat bizirik mantentzen zuena. Ordutik aurrera, estatutuak lege organiko arruntak dira, ez itunak, eta de fakto hautsita zegoen konstituzionaltasunaren blokea, de iure suntsitu da. Autogobernuaren “Blindajeaz” hitz egiteak jada ez du zentzurik. Otsoa artaldean sartu da, orain eskubide osoz, indar juridikoz izanagatik, indarrez finean.

Bestelako frogarik behar bazen, bi gertaera hauek –eusko legebiltzarrak estatua erreformatzeko eta estatus berri bat eskuratzeko 2004an Eusko Legebiltzarrak onartutako proposamenak jasotako errefusa eta Kataluniako 2006ko estatutua odolustuz Konstituzio auzitegiak 2010ean emandako epaiak–, guztiz erauzi zituen sistema autonomikoaren oinarriak. Estatutua hilik zegoela esan bazen orduan, orain sistema autonomikoa bera da hilik dagoena.

Geroko gertakizunak ezagutzen ditugu. Iraina, irainaren gainean… Zorigaiztoko 31/2010 epaiak sortutako kalapitak, haserre kolektiboak hauspotu egin zuen Kataluniako Prozesu subiranista. Gurean, Lizarra-Garazi garaian teorian landutako desobedientzia subiranista eta Ibarretxeren proposamenean jasotako “erabakitzeko eskubidea”, praktikara eraman zuen Kataluniak hamarkada liluragarri hartan… 2017ko urriaren leheneko Independentzia erreferendumean gailurra ia ukitu eta gero, Estatuaren errepresioa etorri zen eta bide bortitz horretan Espainiako justizia konstituzionalaren degradazioa, eta, hedaduraz, botere judizial osoarena areagotu egin da, posible bazen. Azken urteotan, egunotan, ustelkeria horrek muga guztiak gainditu ditu.

Euskal lurralde guztietan, iparrean zein hegoan, Euskal autogobernua ataka historikoan dago. Aurrera, edo are atzerago egiteko unean. Eta aurrera egiteko abagunea aspaldian izan dugun hobenetarikoa da, beti ere herri-gisa jokatuz gero. Ezin daiteke aukera hau alferrik galtzen utzi.

78ko errejimenaren sakoneko izaera ustela agerian geratu da, eta hastapenean omen zituen aukera teorikoak –berez urriak–, zapuztuta geratu dira honen bestez.

Hortaz, mutazio konstituzional honen osteko egoeran, kontua ez da jada falta diren eskumenak jasotzea edo egungo egoeratik autogobernua zabaltzea, autogobernuaren jatorrizko kontzeptua eskuratzea baizik, edo nahi bada historiari men eginez, berreskuratzea: guk, euskal nazioak, euskal herritarrok, gure burua gobernatzea eta beste subjektu politikoekin izango ditugun harreman politikoak erabakitzea. Horixe da inoizko, gaurko eta betiko errebindikazioa: nazio izaeraren aitorpena eta honekin batera datorren aldebikotasuna, autogobernuaren bermea eta erabakitzeko eskubidea barneratzen dituena.

Horretarako euskal autogobernuak aurrera egin dezan, atzera egin behar du Estatu zentralak gure lurralde-eremuan.

Aspaldiko partez, esango nuke XIX. mendetik hona –eta gerra zibilen bizi izan genuen egoera kritikoa salbuetsita–, lehen aldia da parametro demokratikoetan indar abertzale nagusiak, EAEn gizartearen eta legebiltzarreko gehiengo zabala, hiru aldarrikapen horietan ados daudela, bai eta aldarrikapen horiek bideratzeko moduan.

Harago joanda, Euskal lurralde guztietan, iparrean zein hegoan, Euskal autogobernua ataka historikoan dago. Aurrera, edo are atzerago egiteko unean. Eta aurrera egiteko abagunea aspaldian izan dugun hobenetarikoa da, beti ere herri-gisa jokatuz gero. Ezin daiteke aukera hau alferrik galtzen utzi.

Irudiak: Wikipedia, Naiz, Noticias de Gipuzkoa